KERMIS FAMILIE STUIJ

KEES, JAAP en JOHAN

Kornelis (Kees) Stuij was slager in Sliedrecht. In 1917 kocht hij een draaimolen in het Duitse Gelsenkirchen. Deze molen werd voortbewogen door schimmels en de verlichting werd door middel van carbid lantaarns verzorgd. Vanuit Sliedrecht werd het reizigers avontuur begonnen. Met vrouw en kroost werden de Nederlandse kermissen bezocht. Hoe een en ander zo in zijn werk is gegaan leest u in het verhaal van zijn zoon Jaap Stuij.

JAAP STUIJ AAN HET WOORD
De zoon van Kornelis, Jaap Stuij, heeft in 1985 een interview gegeven over zijn leven als kermisexploitant en orgelbouwer. In dit interview omschrijft hij ook hoe zijn vader een kermisbedrijf is begonnen en dat dit vervolgens van vader op zoon is overgegaan.

DE ‘ASTA NIELSEN - WALS’ VOOR JAAP
Jaap Stuij van het Gebr. Wellershausorgel "De Bogenkast", kermisexploitant in ruste, is een vlotte prater, die de problemen in het leven mechanisch scherp kan ontleden en die daardoor in het orgelwereldje soms gevreesd is om het "woord". (Hoewel hij daar zelf geen notie van heeft). Een sportieve persoonlijkheid, die ook z'n ongelijk direct ruiterlijk zal erkennen (al moet je hem dan tot op de draad overtuigen). Jaap Stuij, een ongeremde babbelaar, maar ook een man die in absolute stilte vervalt als er op een orgel - het liefst een kermisorgel - de "Asta Nielsenwals" van vader Frei weerklinkt. Dan zwemt-ie weg, van alles en iedereen. In een zee van herinneringen.Van de blinkend gepoetste attributen uit de tijd dat de Stuij's nog met hun attractie door het land trokken, straalt de nostalgie af. Zeker als Jaap op z'n praatstoel zit, lijkt er een reflectie van overschuimend geluk, vermengd scheuten onbegrip jegens "die kermisklanten” de revue te passeren. Het is een verhaal van aanpakken en doorzetten, het doel iets te bereiken en in dit opzicht lijkt Jaap Stuij geslaagd. "Tenslotte is het bezit vaak het einde van het genot,..." zegt-ie lachend als om aan te geven dat dingen, die niet zo zijn gelopen als hij zich dat had voorgesteld, het imago geenszins hebben verbroken. Jaap begint te vertellen, zonder onderbreking zonder te vervallen in monotone clichés. Het "scheppingsproces" van mensen tussen klater goud en draaiorgels wordt later op de avond aangenaam ondersteund met een fijn cognacje - met suiker - maar dan heb ik deze orgelvrienden al geruime tijd bewonderd om de eerlijke onverbloemde manier waarop ze zich laten fixeren op hun leven:

Mijn vader was huisslachter
"Mijn vader Kees Stuij was omstreeks 1910 huisslachter", begint Jaap, achterover leunend in een luie stoel ". En och, hoe ging dat, Hing zo'n beest eenmaal aan de ladder en waren worsten gedraaid, dan kwam bij die boeren rond Sliedrecht steevast de fles op tafel. En vader dronk braaf z'n borreltje mee, misschien ook wel om z'n overgevoeligheid een beetje weg te spoelen, want stel je voor, elke dag beesten slachten", zegt hij peinzend. " Het was een beroerde tijd!". Eens in het jaar werd de eentonigheid onderbroken door de komst van Marijn Janvier. Die kwam met z'n draaimolen naar Sliedrecht. Per woonscheepje zegt-ie en bij het teruggaan. De herinnering beginnen z'n oogspieren kleine lachrimpeltjes te trekken.

HET WAS 1918
"Vanwege de beperkte ruimte in dat bootje bivakkeerden de Janviers in een tentje op de wal. In een nacht van onweer en geweld woei de hele bliksemse boel tegen de vlakte en op voorstel van m'n moeder vonden de van de regen druipende Janviers een onderkomen op onze hooizolder. Dat werd een jaarlijkse traditie: als de Janviers naar Sliedrecht kwamen, kregen ze bij ons onderdak. Zo eenvoudig en gemakkelijk gingen die dingen vroeger. Op een gegeven moment zat de hele familie bij ons aan tafel en telden we gezamenlijk Marijns dagopbrengst uit. Die draaiden in die tijd nog ritjes van een cent en in de betere periodes bracht het zelfs wel drie centen op", zegt Jaap met een afwezige blik in z'n ogen. "Moeder was een schat van een vrouw en nogal ondernemend. Door die centen tellerij van Marijn raakte ze langzamerhand enthousiast voor het kermisbedrijf en die vonk sloeg tenslotte ook op vader over. Dat opende perspectief voor de toekomst. Zoetjes aan moesten de boeren in het Sliedrechtse uitkijken naar een andere huisslachter.

DE DRAAIMOLEN KWAM UIT DUITSLAND
Kees Stuij had op een tip van Marijn Janvier tenslotte een draaimolen in Gelsenkirchen (Duitsland) kunnen kopen. Het was een prachtige attractie die aangetrokken werd door schimmels. In de molen stond een weergaloos mooi orgel opgesteld: een “36er Ruth". Kees Stuij trok met vrouw en kroost het land in, de onbekende verten tegemoet. Het was 1918.

EEN GEWELDIG SCHOUWSPEL
Het moet vroeger een geweldig schouwspel zijn geweest als in steden en dorpen dat kermisspektakel arriveerde. De ouderen kunnen vandaag nog lyrisch worden als ze over die tijd vertellen. Maar, als de in de attracties opgestelde orgels tenslotte over de pleinen daverden en de lichtbundels van de draaiende molen in het bladgoud terugkaatsten op de menigte ..., als die hele siddering van uitbundigheid de bezoekers in extase bracht ..., als de lach-fluiten en koperen bellen de mensen hypnotiseerden en opriepen om de dagelijkse beslommeringen maar even te vergeten ..., als het koperwerk in al die "spullen" na het proefdraaien nog eens extra was overgepoetst en de paarden de eerste tredgang in de molen maakten ..., als de vuurvreters en andere kunstenmakers in de belendende straten en stegen hun stekkie hadden gevonden, moet men die hele kakofonie van klatergoud ook weer niet te overdreven romantiseren.

DE PAARDEN
“t Was werken als een paard", zegt Jaap wat stroef. De pakwagen, met een gewicht van zo'n tien ton, werden via het spoor vervoerd, maar op de korte trajecten werden ook wel de paarden er voor gespannen.

In Friesland kon je dan voor elke brug een veldwachter verwachten want vaak werden die bruggetjes aan barrels gereden vanwege het gewicht. Ter plekke moesten we de politie een waarborgsom ter hand stellen en dan hoopte je maar schadevrij de overkant van het water te bereiken. Soms namen de spoorwegen ineens de paarden niet mee. De redenen hiervoor kan Jaap zich niet exact herinneren, maar vermoedelijk was er dan één of andere besmettelijke ziekte onder het vee uitgebroken. De viervoeters werden in zo'n geval voor de orgelwagen gespannen en zo zijn we wel eens van Gorredijk naar Sliedrecht gereden.

In Nijmegen gingen we met het paard dat de beurt van rust had naar een stalhouder achter de Seigelbaan (naast de firma van der Werf, het tegenwoordige Plein '44). Lise was het liefste paard en Lotte had een uitstekend gevoel voor tijd. Hierdoor gebeurde het dat ze niet uit het weiland wilde. Alleen moeder Aartje en broer Kees waren in staat om het paard weer zover te krijgen dat deze weer in de molen wilde. Soms was het op de kermis zo druk, dat we op de terugweg amper op tijd bij de molen konden komen. Dat was een zenuwentoestand want je kon er donder op zeggen dat de ingebouwde klok van het andere paard precies na twee uren werken het hele spul had stilgezet. Ja, dat was me wat hoor, zegt-ie met een flauw glimlachje, "geen stap deed het dier meer en menigmaal werd in zo'n situatie de hele familie dan ingespannen, want er gold een ijzeren wet: de molen moest altijd, onder alle omstandigheden, blijven draaien”.

ORGELS EN SCHIMMELS
Die trek is er vooral als-ie praat over z'n ouders en over "die orgel" (en hij bedoelt dan "De 36er Ruth") maar ook als hij over "de schimmels" uit de oude carrousel vertelt. Het zijn de gevoeligheden waarin de gemeenschappelijkheid niet meer met enkel maar woorden overgebracht kan worden en in zo'n klimaat gedijd Jaap Stuij niet optimaal.

GERRIT VAN DER WOUDEN
Gerrit van der Wouden, de bekende danszaalexploitant, kruist het pad van de Stuij's menig keer. Van der Wouden - getrouwd met Roza Leander - kwam in latere jaren de kermissen opluisteren met luchtschommel en golfbaan en met verscheidene mooie orgels. (Van de later naar Engeland verkochte 37er Ruth wordt Jaap nog helemaal lyrisch.) Wat niet iedereen in ons orgelwereldje zal weten, dat Gerrit van der Wouden voordat hij zich als dans zaalhouder vestigde, Commies bij de Douane in Vaals was en in die hoedanigheid klaarde hij destijds ook de draaimolen van Kees Stuij in. Vanwege de oorlog (1918) mochten de paarden echter niet de grens overgebracht worden, maar Gerrit bleek zijn hart in die tijd al geheel verloren te hebben aan de kermis en de spullenbazen en zodoende konden toch nog twee van de vier prachtige schimmels langs stille, verlaten weggetjes de grens worden overgesmokkeld.

OK, al hield Gerrit op zo'n moment in het geheel geen rekening met de voorschriften, van zo'n oplossing straalt vandaag de dag nog de charme van de eenvoud. Gerrit onderhield dus warme en nauwe kontakten met de Stuij's en dat hij daarbij niet altijd secuur binnen de grenzen van de wet bleef, mogen we hem, met een blik op onze eigen maatschappij, begripsvol vergeven.

Hoe had dat anders in Simpelveld gemoeten, waar de molen op een gegeven moment niet meer verlicht kon worden wegens gebrek aan carbid? "We gebruikten ruim honderd kilo van dat goedje op één avond", zegt Jaap, "en wat moet je op de kermis met een molen die niet verlicht is, maar gelukkig dook Gerrit weer op en hij zette de reputatie van het verpolitiekte ambtelijke apparaat weer eens op z'n kop door de molen van de Stuij's van het onontbeerlijke carbid te voorzien. "Allee jongens, draaien maar”.

Gerrit van der Wouden, een apart profiel in de wereld van orgels en glimmer."Hoe kwam zo n man ertoe", vraag ik me af, maar Jaap Stuij heeft er een eenvoudig antwoord op: "Als je in dit wereldje één paar zolen hebt versleten, ben je verloren", zegt-ie en intussen neemt-ie met enige omslachtigheid z'n cognacje met suiker van tafel.

Het is alsof Jaap Stuij van zichzelf vervreemdt als deze episode uit z'n leven ter sprake komt. "Kijk, ik moet eerlijk zeggen dat dat orgel mij werd aangeboden voor f 1.000, -, maar verdorie, we waren net een half jaar getrouwd, dus de centjes waren ondertussen aan andere dingen besteed. Bij m'n broers viel ook al niks te lenen en toen ik ten einde raad tenslotte bij m'n schoonvader aanklopte (J.B. Werrens), en ik hem het orgel in onderpand aanbood, zei deze:
 “Hoor eens jonge, eerst heb je mijn dochter gestolen, daarmee heb je m'n dienstbode gepikt alsook m'n boekhouder gejat en nou wil je m'n hemd ook nog? ... Nee Jaap, dat gaat niet door jonge". Geëmotioneerd praat hij over dit fragment uit z'n leven en we krijgen de indruk dat nog steeds geen enkel orgel ter wereld deze tegenslag kan wegzingen. Alsof dit harde, maar toch ook zo romantische leven in die andere omstandigheden aan het paradijselijke zou hebben gegrensd.

DE LIMONAIRE

"Deze attractie werd gebouwd bij Limonaire", wijst hij me op een foto, als om duidelijk te maken het over een ander onderwerp te willen hebben "Limonaire was oorspronkelijk een fabrikant van kermiszaken", vervolgt Jaap nu op beschouwende toon en we krijgen foto's te zien van schitterende attracties uit een tijd die eigenlijk al lang blijkt weggevloeid. "Op den duur ontkwam Limonaire er niet aan bij z'n zaken ook orgels te leveren en voor de fabricage daarvan kocht-ie, handig, een aantal vaklieden bij Gavioli en Marenghi weg. Zo werd het orgelbouwbedrijf tenslotte de hoofdzaak en stootte hij de kermiszaken langzamerhand af'.

DE FIETSMOLEN
De fietsmolen die Limonaire kompleet met orgel bouwde, was in het hele land bekend. In latere jaren exploiteerde mijn zoon Johan (zelf eigenaar van een scooterbaan en zweefmolen) deze attractie in een speeltuin in Woudenberg.

OPRICHTER VAN DE V.V.E.
Verder praten we over de V.V.E.: de Verenigde Vermaaks Exploitanten. Zijn V.V.E., waarvan hij in 1960 de oprichter en vervolgens jarenlang voorzitter was. De bestuurder in hem komt weer boven als het over een oud stokpaardje gaat. “Onze KDV is zo'n twintig jaar geleden al in het geweer geweest om bij de Nederlandse Gemeenten een restitutie van tien procent er door te krijgen, voor die kermisinstellingen die over een goed spelend kermisorgel beschikken.
Er zijn natuurlijk gemeentebesturen die destijds dit verzoek hebben ingewilligd (tot een maximum van f100, -) maar dat staat vandaag de dag toch in geen enkele verhouding meer tot de steeds oplopende pachtopbrengsten? En dan heb ik het over gemeenten die ons toen terwille waren” en ineens met die bekende felheid "Kijk bijvoorbeeld nou-es naar een stad als Tilburg. Daar hebben ze een kermis - pachtopbrengst van ruim 1,6 miljoen, maar geen enkele kermisexploitant wordt er iets wijzer van omdat de vroede vaderen aldaar de liefde voor het kermisorgel enkel maar met de mond belijden. Het is eigenlijk beter om helemaal geen geld terug te geven' zegt-ie even later bedachtzaam, "maar een voorkeurskorting te verlenen op een standplaats. Dit zou er ongetwijfeld toe lijden dat de weinige kermisorgels die er nog zijn weer bij de inrichtingen worden geplaatst en met een lachende oogopslag als ziet hij z'n suggestie al gerealiseerd zegt-ie, met ongeduldige handbeweging: "Ik acht het dan zelfs weer mogelijk dat er nieuwe orgels bijkomen".

EEN NIEUWE 33er RUTH
Als hij ons even later meeneemt naar z'n schuurtje op de begane grond, blijkt hij hiertoe al optimistisch het voortouw te hebben genomen. De kleine ruimte wordt tot onze verbazing nagenoeg geheel in beslaggenomen door een in aanbouw zijnd 33er Ruth-orgel.
Het oorspronkelijke cilinderorgel wordt door hem zeer nauwgezet en met grote toewijding, van de grond af gerestaureerd en omgebouwd tot boekorgel. Ik sta verbaasd vanwege z'n schone en gave manier van werken en vraag me af, hoe iemand in zo'n kleine ruimte zoiets kan verhapstukken? Jaap Stuij wuift alle eer echter toe aan de meesterorgelbouwer Louis van Deventer, die hem van de nodige adviezen voorziet. "Ik vind het trekken met De Bogenkast fijn, maar wil toch ook nog iets anders om handen hebben", zegt-ie eenvoudig. "Als die orgel al speelt, zal ik jullie bellen", belooft hij ons. Bescheidenheid siert de mens. Als we een paar weken later met het orgel in Arnhem bezig zijn, duiken onverwachts de Stuij's achter de kast op. Het wordt - hoe kan het ook anders - een gezellige boel, maar als de dames een in de buurt gelegen kledingzaak in gaan "inspecteren", zoekt Jaap zich een plaatsje achter de undamaris en dat is voor mij het teken om de "Asta Nielsen-wals" tussen de mechaniekrollen te klemmen. "Niet zo zeikerig hoor", zegt-ie, daarmee aangevend dat hij een vlot tempo verkiest.
Een gewoonte van vele kermisexploitanten, dat wat hoge tempo in hun orgels wil. Ik wil hem daar iets over vragen, maar zie z'n hoofd reeds - karakteristiek - wat achterover hellen. Z'n ogen knipperen groot en in snelle beweging achter de brillenglazen. "Is het zo naar je zin?” roep ik nog. Maar de vraag is overbodig, Jaap Stuij hoort al niets meer, is door het orgelspel al lang weggezwommen: Van alles en iedereen!

Johan Stuij
Net als zijn vader is ook Johan kermisexploitant geworden. Veel reizen heeft Johan samen met zijn ouders gemaakt. Zijn eerste eigen attractie was de zweefmolen die hij van zijn vader overnam. Die zweefmolen reist nog steeds en is in het bezit van Maurice van der Tuin uit Breda.

Drie generaties Stuij

Na de draaimolen volgde de Babysport met de naam ‘Het Kinderpaleis’.

Van draaimolen en kinderpaleis naar autoscooter was de volgende stap. Eerst een autoscooter welke in België werd gekocht en daarna in 1978 de Rally 2000, een Mack twee zuilen super skooter. De première van deze Rally 2000 vond plaats op de carnavals kermis te Vlijmen in februari 1978. Deze zaak reist nog steeds in Duitsland en is ieder jaar in Oktober te zien in München.

Johan Stuij Junior werkt ook in het bedrijf van zijn ouders. We vonden nog een paar leuke foto’s van hem.